اهميت بسيار است و با افكار فويه « 1 » راجع به idees - forces و عقايد ويليام جيمس « 2 » در باب ارادهء خلاق شباهت دارد . در نظر شيخ رئيس فيض مستند بسه اصل يا مبدأ است : يكى تقسيم موجودات بواجب و ممكن ، دوم اين كه از واحد جز واحد چيزى بوجود نمىآيد و سوم اين كه تعقل خداوند علت ايجاد است . از تطبيق و تلفيق اين سه اصل است كه ميتوان بنحوهء صدور موجودات از مصدر و منشأ اول پى برد ؛ بدين وجه كه خداوند واجب بالذات و وجود او از ذات خود اوست ، يعنى « وجود او نه از ديگرى مستفاد است بلكه وجود وى واجب است در ذات خويش كه نتواند كه نبود » « 3 » ولى وجود ساير موجودات واجب بالغير است يعنى « نه ذاتى است بلكه مستعار و مستفادست از اول حق و آن را صفت جايز است نه واجبى يعنى كه شايد كه نبود و شايد كه بود » « 4 » . و وقتى كه واجب الوجود در ذات خود تعقل كند ، موجودى صادر مىشود كه آن عقل اول است كه خود نيز مصدر و مبدأ است و ميتوان گفت كه اين عقل اول بمنزلهء همان نفس عالم است كه افلاطون در طيماوس بدان اشاره نموده است ، زيرا هم عقل ابن سينا و هم نفس عالم افلاطون در عين اينكه مخلوق ذات خداوند هستند ، منشأ مخلوقات و مبدأ حركات ميباشند و چون خداوند واحد است ، موجود اول ، يعنى عقل نيز واحد است ، زيرا « الواحد لا يصدر عنه الّا الواحد » . حال بايد ديد چگونه موجودات و مخلوقات متكثر و متنوع ازين واحد صادر شده‌اند . ابن سينا مانند افلاطونيان جديد ،

--> ( 1 ) - A . Fouillee ( 2 ) - W . James ( 3 ) - صفحهء 6 اين رساله . ( 4 ) - ايضا .